2005

Bu haftaki Aktüel dergisinde yer alan “Kubilay’ın Başı Kesilmedi mi?” başlıklı yazı, kayda değer. Yazıda, tüm zamanların en ünlü ve popüler “irtica prototipi” olan Menemen Olayı’nın, aslında anlatıldığı gibi olmadığı belirtiliyor. Bu görüşün kaynağı ise, ABD’nin ilk Türkiye büyükelçisi olan Joseph Grew’un 1920-45 yılları arasında ülkesine gönderdiği kripto, mektup ve hatıraların derlenmesiyle hazırlanan: “Yeni Türkiye: Amerika’nın İlk Türkiye Büyükelçisi’nin Anıları” isimli kitap.

Aktüel’ün yazdığına göre, Büyükelçi Grew, “Menemen’de Kubilay’ın başının kesilmediğini, dönemin yöneticilerinin Cumhuriyet devrimlerini yerleştirmek için olayı abarttığı”nı yazmış. “Hükümet yanlısı gazeteler Kubilay’ın başının kesildikten sonra bir sırığa takılarak dolaştırıldığı ve fanatik dervişlerle yardakçılarının kanını içtikleri konusunda ısrar ediyor, ama bu haberlerin gerçekliğinden şüphe etmek için yeterince sebep var” diyen Amerikalı diplomat, dönemin genel tablosunu ise “halkla hükümet arasında geniş bir uçurum var” diyerek özetlemiş.

Bu tarih revizyonun üzerine bir de Menemen Olayı gerekçe gösterilerek tutuklanan ve bazıları idam edilen din adamlarının trajik öyküsünü eklemek gerekir elbette. O zaman daha iyi tanırız, Cumhuriyetimizin ilk yıllarını…

Yazılarıma destekleyici yorumlar kadar itirazlar da alıyorum ve bu çok normal. Ancak bu itirazların bir kısmı çok ilginç: Bu tür itirazların sahipleri ortaya koyduğum görüşlere karşı aksi yönde argümanlar getirmek yerine, sadece öfke dolu protestolar yağdırıyorlar…

Örneğin “Büyüklere Masallar (I): ‘Araplar Osmanlı’ya İhanet Etti’” başlıklı yazım üzerine, “Türk milletinin milli duygularını yalanlarla dolanlarla zayıflatma çabalarıyla hiç kimse bu milletin kalbinden ve beyninden söküp atmaya gücü yetmez” diye başlayan yorumlar geldi.* Onaylamadığım diğer bazı yorumlarda “Arap yalakalığı” gibi çirkin suçlamalar da var. Daha önceki yazılarımda da benzer tepkilerle karşılaşmıştım.

Burada şaşırtıcı olan şu: Bu tepkileri veren muhalif okurlar – ki onlar gibi düşünen daha pek çok insan var, yani birer “örnek vaka” sayılırlar – ele alınan meselenin olgusal yönüyle hiç ama hiç ilgili değiller. Örneğin Arapların gerçekten de bir bütün olarak Osmanlı’ya ihanet edip etmediğini hiç bir şekilde sorgulamıyorlar. Meselenin böyle olmadığını gösteren tarihsel verilerle, alıntılarla, akademik kaynaklarla karşılaşıyorlar; ama hiç bir şey fark etmiyor. Onların dünya görüşüne göre, Arapların hain olmuş olması gerekiyor. O kadar… Bundan farklı bir gerçeklik mümkün değil. Aksini söyleyenler ise mutlaka hain, “gerici”, “şeriatçı” veya “satılmış” ve kirli emeller peşindeler. Bu da, yine, sorgulamaksızın inandıkları bir dogma.

Oysa birisi bana “senin savunduğun görüş şu yüzden yanlış” diye bir argüman sunsa, “öyle mi, bir bakalım” der, dinlerim. Sözünü ettiğim türde öfkeli muhalif okurlarda ise, dinlemek ve dinlediğini anlayıp ona göre kendini sorgulamak gibi bir eğilim yok.

Bu durum bana çok enteresan geliyor ve nedenini bir süredir düşünüyorum. Belki de sebep, sözkonusu okurların inandıkları felsefi ve siyasi -izm’lerin, ancak olgularla yüzleşmemek ve bunları dile getirenlere karşı köpürmek sayesinde ayakta kalabiliyor olmasıdır. Yani bu şizofrenik alarm psikolojisi olmasa, zaten geriye başka bir dayanak kalmayacak olabilir. Dolayısıyla belki de onlardan bu psikolojiden vazgeçmelerini istemekle, haksızlık etmiş oluyoruz. O yüzden kendilerini fazla zorlamayacak, sadece olguları ele almaya devam edeceğim. İlgilenenler için…

* Anlatım bozukluğu yorumun orjinalinde vardır.

Hürriyet gazetesinin tarih yazarı Murat Bardakçıoğlu’nun bugün yayımlanan “Din birleştirici unsursa Osmanlı İmparatorluğu neden battı?” başlıklı yazısı, dikkat çekici. Bardakçı, Başbakan Erdoğan’ın “Türkiye’de din birleştiricidir” sözünü eleştirirken “Din meselesi bu kadar bağlayıcı ise, biz, Osmanlı İmparatorluğu’nun dağılma sürecinde devletin hakim ve en kalabalık unsuru olan Müslümanlar’dan neden kazık yemiştik ve Anadolu’da cumhuriyetin ilk yıllarında çıkan ayaklanmaların bahanesi neden hep ‘din’ olmuştu?” diyor.

Aslında Bardakçı yeni bir şey söylemiyor: Türklere 80 yıldır anlatılan bir masalı tekrar ediyor. Bu masal, “Araplar ve diğer ‘Müslüman kardeşleriniz’ I. Dünya Savaşı’nda sizi sattı” diye başlar ve “Türk’ün Türk’ten başka dostu yoktur” diye de noktalanır. Türk’ün özellikle de Müslüman dostu yoktur…

Masal budur. Peki gerçek nedir?

Yazının Devamı »

Günümüz Türkiyesi’nin Kürt sorunu ve laiklik tartışmaları gibi temel meselelerinin temellerini atmış olan 1920′li ve 30′lu yılları doğru anlamak önemli. Bugün CHP çevrelerinde ve genel olarak da “ulusal sol” hareketinde gördüğümüz ideolojik tutum ve yaklaşımların teorik çerçevesi o zamanlar kurulmuştu.
Bu çerçevenin tam olarak nasıl bir şey olduğunu görmek için, o dönemde “Türk ırkı”na dair geliştirilen “bilimsel” teorilere de mutlaka bakmak gerek. Felsefe profesörü Hilmi Yavuz’un geçtiğimiz günlerde Zaman gazetesinde yayınlanan “Kafatası Ölçenler” başlıklı yazısını, bu açıdan kayda değer görüyorum. Mutlaka okunmalı…

Kürt sorunu yeniden Türkiye’nin gündeminde. Başbakan Erdoğan Şemdinli’de halka hitap ederken “Türk ‘Türküm’, Kürt ‘Kürdüm’, Laz ‘lazım’, Boşnak ‘Boşnağım’ diyecek, ama hepimizi birleştiren üst kimlik Türkiye Cumhuriyeti Vatandaşlığıdır” dedi. Bu sözlere CHP Genel Başkanı Deniz Baykal’dan sert tepki geldi. Tepkiler devam edecek. Edebilir de. Ama bağnazca veya hamasetle değil. Çünkü onyıllar boyunda inkar ettiğimiz Kürt sorununu artık bir şekilde çözmek ve bunun için de mutlaka özgürce tartışmak gerekiyor.
Soru özetle şu: Türkiye’nin Kürt vatandaşları, ülkemiz içinde nasıl konumlandırılacak; bölücülüğe prim vermeyen bir barış ve beraberlik formülü nasıl bulunacak?

Bunun cevabına ışık tutabilecek bir olgu ise, Türklerin ve Kürtlerin Osmanlı İmparatorluğu bünyesinde asırlar boyu kardeşçe ve hatta tek bir “millet” bilinciyle yaşamış olmaları. Bugüne ilham verebilecek çok önemli bir tecrübe bu. Bu konuda geçtiğimiz yıl Aksiyon dergisinde yayınlanmış bir araştırmamı, konunun önemi ve güncelliği nedeniyle, arşivlerden çıkarmakta yarar gördüm.

NOT: Bu araştırma, “Türk Solu” adlı ırkçı/faşist dergide yer alan, “Kürt sorunu yok, Kürt istilası var!” başlıklı, gözü dönmüş bir Kürt düşmanlığı içinde kaleme alınmış ve tümüyle uydurma bilgilere dayalı “makaleye” de bir cevap niteliğindedir.

Yazının Devamı »

Vatan gazetesi yazarı Ruhat Mengi, geçen günlerde yayınlanan “Halife ve Tesettür” başlıklı yazısında, Başbakan Erdoğan’ın “başörtüsü konusunda ulemanın da görüşü” alınmalı sözüne yüklenirken şöyle diyordu:

“Türban konusunda mahkemeye söz düşmez, söz hakkı din ulemasınındır” diyenler acaba Osmanlı’da “din konularında en çok söz sahibi olan, Müslümanların yaşayan en büyük dini otoritesi” Halife’nin ne düşündüğünü biliyorlar mı? IV. Mehmet’in (Vahideddin) amcasının oğlu, son Halife Abdülmecid sanata önem veren, tablolar, portre çalışmaları yapan, yabancı dil bilen modern bir insandı. Kızları da bugünkülere benzer tesettür kıyafeti giymedikleri gibi, başları kapalı değildi.

Kısacası Sayın Mengi Osmanlı’da kültürel yönden sofistike bir İslami gelenek olduğunu vurgulamış. Kaldı ki bu gelenek, son halife Abdülmecid Efendi’yle sınırlı değildi. Onun selefi olan ve tarihe “pan-İslamizm”in mimarı olarak geçen Sultan II. Abdülhamid de son derece dindar bir Müslüman olmakla birlikte, piyano çalıp opera dinlemekten hoşlanan bir sanatseverdi. İmparatorluğu da pek çok yönden modernize etmişti.
Kemalist kimliği belirgin olan Sayın Mengi ise bu geleneğin kaybolduğunu vurguluyor. İyi ama bunu söylerken kendi tarafına yönelik bir “çuvaldızı” da ortaya çıkardığının farkında mı? Sormazlar mı insana, “Osmanlı’daki o yüksek İslami kültüre ne oldu” diye? Sahi, ne oldu?..

Yazının Devamı »

Etyen Mahçupyan’ın bugünkü Zaman gazetesinde yer alan “Hayatlarımız ve Efendilerimiz” başlıklı yazısı, mutlaka okunması, hatta arşivlenmesi gereken bir makale. 1930′lar Türkiye’sinin durumunu çok iyi yansıtıyor. Murat Belge’nin Radikal’deki “Ne Çok Marksist Var!” başlıklı yazısı ise, Fransa’daki kargaşanın Fransız tipi (despot) laiklikle ilgili olduğuna dikkat çekiyor ve sosyal olayların analizinde dinin rolünü küçümseme eğilimine eleştiri getiriyor. Bugünkü Vakit gazetesi de “Darwinizm’e Büyük Darbe” başlığıyla, Kansas’taki gelişmeyi duyurmuş.

10 Kasım dolayısıyla Atatürk’ü yeniden anan Türk medyasında, onun büyüklüğü ve önemi konusunda yapılan sağlıklı yorumların yanında irrasyonel bir “Atatürk fetişizmi” de dikkat çekiyor. Örneğin Vatan gazetesi başyazarı Güngör Mengi, “O Hep Güneşimiz” diye başlık atmış. Yazısında Atatürk’ü “harika adam”, yaptıklarını “mucizeler” olarak nitelemiş ve “Mustafa Kemal, bu milletin en karanlık günlerine doğmuş bir güneştir” demiş.

Atatürk’ü rasyonel bir şekilde değerlendirme imkanı bırakmayan bu “ululaştırma” yaklaşımının neden yanlış olduğunu, “Tabularla Nereye Kadar? [Tarihsel Atatürk'ü Keşfetmek]“ başlıklı yazımda ele almıştım. Tekrara gerek yok.

Ancak Sayın Mengi’nin Atatürk için yaptığı “güneş” nitelemesine değinmeden geçemeyeceğim. Eğer günümüz dünyasına bakarsınız, Türkiye dışında, bir siyasi lider için “güneş” tanımlaması yapılan tek bir ülke daha olduğunu görürsünüz: Kuzey Kore. Ülkenin kurucu diktatörü Kim Il Sung ve oğlu Kim Jong Il resmi söylemde “Kore halkının üzerine doğan güneş” olarak tanımlanır, çocuklara “Büyük General Kim Jong Il Bizim Güneşimizdir” şarkısı öğretilir, bu inanç dev posterlerde ve stadyum gösterilerinde görsel düzeyde pekiştirilir.

Bu benzerlik kuşkusuz Atatürk’ün Kim Il Sung veya Kim Jong Il gibi bir diktatör olduğunu göstermez – öyle değildir zaten. Ama Türkiye’deki bazı insanların zihin yapısının, Kuzey Kore’deki “güneş kültü”nün inananlarına oldukça paralel olduğunu gösterir. Ne yazık bu “kült” ve onun müminlerinin kendileri gibi düşünmeyenler üzerinde kurdukları veya kurmak istedikleri despotizm, onyıllardır Türkiye’nin önemli bir problemi olmaya devam ediyor.